📖 Słowniczek
374 terminów muzycznych z definicjami
Śpiew chóralny bez akompaniamentu instrumentalnego.
Powrót do poprzedniego tempa po odchyleniu.
Stopniowo przyspieszając (skrót: accel.).
Wolno, spokojnie – drugie najwolniejsze tempo.
W estetyce baroku: konkretna emocja (smutek, radość, gniew), którą kompozytor miał wywołać w słuchaczu.
"Baranku Boży" – piąta stała część mszy; modlitwa o pokój.
Celowe zmiany tempa w trakcie trwania utworu dla wyrazu muzycznego.
Jednoczesne brzmienie trzech lub więcej dźwięków.
Instrument dęty miechowy z klawiaturą i guzikowym basem; przenośny.
Technika kompozytorska (Lutosławski): element przypadku i swobody wykonawcy w muzyce.
Dość żywo, lecz nie tak szybko jak allegro.
Szybko, wesoło – jedno z najpopularniejszych oznaczeń tempa.
Pierwszy taniec suity barokowej – umiarkowany (4/4), powolny, niemiecki.
Najniższy głos żeński (lub chłopięcy); zakres ok. g–g2.
Nieco większe od skrzypiec; niższy, ciepły dźwięk; strojona o kwintę niżej.
Muzyka elektroniczna tworząca nastrój otoczenia – powolna, medytatywna, pozbawiona rytmu.
W tempie spokojnego kroku (ok. 76 BPM).
Nieco żywiej niż andante.
Dotycząca starożytności greckiej lub rzymskiej.
Starożytność grecko-rzymska; w muzyce: teoria etosu, kithara, teatr.
Opracowuje istniejące utwory na inne składy wykonawcze.
Solowy śpiew w operze lub oratorium – dłuższa, ekspresywna część wokalna.
Sposób łączenia lub rozdzielania dźwięków (np. legato, staccato, pizzicato).
Muzyka bez poczucia tonalnego centrum – brak dominacji jednej tonacji (XX w.).
Muzyka poszukująca nowych środków wyrazu, zrywająca z tradycją (XX i XXI w.).
Grażyna Bacewicz (1909–1969) – polska skrzypaczka i kompozytorka; wybitna kwartetistka.
Johann Sebastian Bach (1685–1750) – mistrz polifonii baroku; Pasje, fugi, kantaty, Msza h-moll.
Wielka forma sceniczna łącząca taniec z muzyką symfoniczną na najwyższym poziomie; Czajkowski stworzył jej kanon: Jezioro Łabędzie, Śpiąca Królewna.
Utwór narracyjny o epickim charakterze; w romantyzmie – monumentalne dzieło fortepianowe.
Argentyński instrument miechowy; charakterystyczny instrument tanga.
Ok. 1600–1750; basso continuo, kontrasty, concerto grosso; Bach, Händel, Vivaldi, Monteverdi.
Indywidualna charakterystyka brzmieniowa instrumentu lub głosu ludzkiego.
Środkowy głos męski między tenorem a basem; najczęstszy wśród mężczyzn.
Najniższy głos męski; zakres ok. E–e1; autorytatywna barwa.
Bas cyfrowany – fundament harmoniczny muzyki barokowej; instrument basowy + akord budowany na jego podstawie.
Ludwig van Beethoven (1770–1827) – przejście od klasycyzmu do romantyzmu; IX Symfonia, Sonata Księżycowa.
Hector Berlioz (1803–1869) – romantyczny innowator orkiestrowy; Symfonia fantastyczna.
Membranofon; skóra naciągnięta na walcowaty korpus, uderzana pałkami.
Johannes Brahms (1833–1897) – kontynuator klasycznej tradycji w epoce romantyzmu; 4 symfonie.
Oparta na ciągłym rozwijaniu jednego motywu, bez wyraźnych powtórzeń.
Melodia dzieli się na równe zdania (poprzednik + następnik) zakończone kadencją.
Polskie basy szarpane; bębno podobny instrument – tarcie powoduje rezonans.
Florentyński krąg humanistów (ok. 1580), twórcy opery – chcieli wskrzesić dramat antyczny.
Barokowa forma wariacyjna nad stałym basem (ostinato); powolna, 3/4.
Fryderyk Chopin (1810–1849) – serce polskiego romantyzmu; mazurki, polonezy, nokturny, ballady i etiudy.
Jednogłosowy śpiew liturgiczny Kościoła zachodniego – podstawa muzyki średniowiecza.
Zespół wielu śpiewaków podzielonych na grupy głosowe (sopran, alt, tenor, bas).
Dyrygent chóru – przygotowuje i prowadzi zespół wokalny.
Gra drewnianą (tylną) stroną smyczka – efekt perkusyjny.
Z tłumikiem (sordiną) – przyciemnia i wycisza dźwięk instrumentu.
Mała, solistyczna grupa instrumentalistów w concerto grosso.
Barokowa forma: mała grupa solistów (concertino) dialoguje z pełną orkiestrą (ripieno).
Arcangelo Corelli (1653–1713) – ojciec barokowej sonaty; ustalił formę concerto grosso.
Drugi taniec suity barokowej – szybki, biegowy (3/4), francuski lub włoski.
"Wierzę w jednego Boga" – trzecia stała część mszy; wyznanie wiary.
Stopniowo coraz głośniej (symbol: <).
Wieloczęściowa forma instrumentalna (3–4 części); obejmuje sonatę, symfonię i koncert.
Ludowy instrument strunowy uderzany pałeczkami; odmiana dulcymera.
Ludowy instrument strunowy uderzany; struny rozciągnięte na trapezoidalnej ramie.
Piotr Czajkowski (1840–1893) – mistrz rosyjskiego romantyzmu; Jezioro Łabędzie, Dziadek do Orzechów, VI Symfonia Patetyczna.
Węgierski taniec narodowy; wolna część (lassan) + szybka (friss); grana na skrzypcach.
Instrument klawiszowo-perkusyjny; stalowe płytki uderzane młoteczkami – kryształowy dźwięk.
Claude Debussy (1862–1918) – ojciec impresjonizmu muzycznego; Preludia, Morze, Popołudnie fauna.
Stopniowo coraz ciszej – synonim diminuendo.
Stopniowo coraz ciszej (symbol: >).
Lekka, rozrywkowa forma instrumentalna klasycyzmu; kilka krótkich, radosnych części; grana na dworskich przyjęciach lub w ogrodach.
System kompozytorski Schönberga: wszystkie 12 dźwięków skali chromat. traktowane równorzędnie.
Piąty dźwięk tonacji, tworzący napięcie wymagające powrotu do toniki.
Reforma opery przez Wagnera: muzyka, słowo i dramat zjednoczone – bez tradycyjnych arii.
Instrument dęty miechowy z workiem powietrznym; znany w wielu kulturach (polska, szkocka).
Utwór na dwa głosy lub dwa instrumenty; w operze: wspólna scena dwóch śpiewaków.
Tryb durowy – jasny, wesoły charakter; oparty na naturalnej skali durowej.
Głośność dzieła muzycznego i jej zmiany; oznaczana symbolami p, f, mf itp.
Barokowy typ dynamiki: nagłe przejścia między forte a piano bez stopniowego crescendo – jak skoki z tarasu na taras.
Kieruje orkiestrą lub chórem za pomocą batuty i gestów – interpretator dzieła.
Współbrzmienie ostre, zgrzytliwe, budujące napięcie – domaga się rozwiązania.
Metalowe płytki ułożone jak klawiatura; melodyczne, dzwoniące brzmienie.
Pierwsza sekcja formy sonatowej (lub fugi) – prezentacja głównych tematów/tematu.
Pocz. XX w.; odrzucenie piękna na rzecz lęków, napięć i histerii; Schönberg, Berg.
Józef Elsner (1769–1854) – dyrektor Konserwatorium Warszawskiego; najważniejszy nauczyciel Chopina.
Nowy, kontrastujący materiał muzyczny w formach cyklicznych (rondo, fuga).
Utwór ćwiczebny rozwijający technikę; w romantyzmie etiudy Chopina stały się dziełami koncertowymi.
Grecka teoria wychowawczej mocy muzyki; każda tonacja miała wpływ na charakter i moralność.
Duży instrument dęty drewniany z podwójnym stroikiem; basowy głos sekcji drewnianej.
Sposób ułożenia i wzajemne relacje głosów w dziele muzycznym.
Rejestr głosu powyżej normalnego – cienki, delikatny dźwięk.
Technika harmoniczna XIV–XV w.: melodia chorałowa w górnym głosie, wspomagana sekstami i kwartami; poprzednik dur/moll.
Średniowieczny instrument smyczkowy; poprzednik skrzypiec.
Typ melodyki: bardzo szybka, zwinna i ruchliwa (jak wirtuozowskie pasaże na skrzypcach).
Dawny domowy instrument klawiszowo-miechowy; dźwięk przez trzcinę.
Instrument dęty drewniany; dźwięk przez wydmuchiwanie powietrza przez boczny otwór.
Głośno (f).
Instrument klawiszowo-strunowy; 88 klawiszy; mechanizm młoteczkowy uderza w struny.
Bardzo głośno (ff).
Logiczny odcinek melodyczny składający się z kilku motywów.
Szybka, wirtuozowska część czardasza.
Szybkie 'trrr' językiem na instrumencie dętym – efekt drżenia/wibracji (flutter-tonguing).
Najwyższa forma polifonii: temat pojawia się kolejno we wszystkich głosach i jest przetwarzany.
Polska ludowa piszczałka z wierzbowej kory lub drewna.
Jawajski/balijski zespół instrumentów perkusyjnych (gongi, metalofony); usłyszany przez Debussy'ego w 1889 r. w Paryżu – zrewolucjonizował jego harmonikę.
Francuski taniec barokowy w 4/4 – umiarkowany, zaczyna się od niepełnej miary.
Niem. 'totalne dzieło sztuki' – Wagnerowski ideał zjednoczenia wszystkich dziedzin sztuki w jednym dramacie muzycznym.
Ostatni taniec suity barokowej – szybki, energiczny (6/8 lub 12/8), angielski.
Instrument strunowy szarpany; 6 strun, pudło rezonansowe lub wzmacniacz.
Szybkie, ciągłe przesuwanie po kolejnych dźwiękach skali.
"Chwała na wysokości Bogu" – druga stała część mszy.
Mikołaj Gomółka (ok. 1535–ok. 1609) – twórca Melodii na Psałterz Polski (1580).
Zawieszony metalowy krążek; uderzany miękką pałką – głęboki, rezonujący dźwięk.
Grzegorz Gerwazy Gorczycki (ok. 1665–1734) – kapelmistrz katedry wawelskiej; wybitny przedstawiciel poznego baroku w Polsce.
Henryk Mikołaj Górecki (1933–2010) – III Symfonia Pieśni Żałosnych (popularna na całym świecie).
Poważnie, ciężko i bardzo wolno.
Chorał gregoriański: jednostajny, niemetryczny śpiew liturgiczny usystematyzowany za papieża Grzegorza I.
Edvard Grieg (1843–1907) – norweski romantyk; muzyka narodowa i pejzaże norweskie; suita Peer Gynt, Koncert fortepianowy a-moll.
Guido d'Arezzo (ok. 991–1033) – benedyktynski teoretyk muzyki; wynalazł zapis na pięciolinii i system solmizacji (Ut–Re–Mi–Fa–Sol–La).
Guido z Arezzo (ok. 991–1033) – mnich benedyktyński; wynalazca systemu linii (pięciolinii) i nazw solmizacyjnych.
Georg Friedrich Händel (1685–1759) – mistrz opery i oratorium; Mesjasz, Muzyka na wodzie.
Instrument strunowy szarpany; 47 strun i 7 pedałów umożliwiających wszystkie tonacje.
Nauka o budowie akordów i ich następstwach (progresje harmoniczne).
Dziedzina muzyki zajmująca się budową akordów i współbrzmień.
Joseph Haydn (1732–1809) – ojciec symfonii i kwartetu smyczkowego; 104 symfonie.
Hildegarda z Bingen (1098–1179) – mniszka, kompozytorka, mistyczka; tworzyła złożone melodie chorałowe i pierwszy moralitet sceniczny.
Jedna melodia na pierwszym planie + akompaniament jako tło (np. wokalista z gitarą).
Technika polifoniczna: temat powtarzany kolejno przez każdy z głosów z opóźnieniem – fundament muzyki renesansu i baroku.
Organizator i menedżer artystów scenicznych; producent operowy.
Przełom XIX/XX w.; muzyka nastrojów i wrażeń; skala całotonowa; Debussy, Ravel.
Miniatura brzmiaca jak nagla, swobodna improwizacja (dosl. z lac. 'w danej chwili').
Tworzenie muzyki w czasie rzeczywistym, bez wcześniejszego przygotowania.
Krótki, dydaktyczny utwór polifoniczny (2–3 głosy); J.S. Bach stworzył 15 inwencji dwugłosowych.
Adam Jarzębski (ok. 1590–1649) – skrzypek i kompozytor na polskim dworze; tworca najwczesniejszych polskich sonat i canzonow instrumentalnych.
Josquin des Prez (ok. 1450–1521) – 'Michal Aniol muzyki'; mistrz imitacji i ekspresji; pierwszy kompozytor, ktorego dziela masowo drukowano.
Harmoniczne zamknięcie frazy lub całego utworu (odpowiednik interpunkcji w muzyce).
Mocne, pełne zakończenie – dominanta przechodzi w tonikę (jak kropka w zdaniu).
Fragment koncertu, w którym orkiestra milknie i solista popisuje się techniką; dawniej improwizowana na poczekaniu przez wykonawcę.
Maciej Kamieński (1734–1821) – twórca 'Nędzy uszczęśliwionej' (1778), pierwszej opery śpiewanej w całości po polsku.
Forma polifoniczna: głosy wchodzą kolejno z tą samą melodią, nakładając się na siebie.
Krótszy od oratorium utwór wokalno-instrumentalny do tekstów religijnych lub świeckich.
Typ melodyki: śpiewna, długa i gładka, płynąca jak śpiew.
Melodia śpiewna, długa i gładka, charakterystyczna np. dla ballady.
Mieczysław Karłowicz (1876–1909) – polski kompozytor późnoromantyczny; Stanisław i Anna Oświecimowie.
Dwa drewniane łyżeczki w dłoni; rytmiczny akcesoria tańca flamenco.
Instrument dęty drewniany z pojedynczym stroikiem; szeroki zakres dynamiczny.
Ok. 1750–1820; ład, harmonia, forma sonatowa; Haydn, Mozart, wczesny Beethoven.
Klawiaturowy instrument strunowy baroku; piórko szarpie strunę (nie uderza).
Poprzednik fortepianu; delikatny dźwięk, popularny w czasach Bacha.
Dodatkowe, efektowne zakończenie formy sonatowej lub innego większego dzieła.
Oskar Kolberg (1814–1890) – etnograf; przez 40+ lat zapisywał polską muzykę ludową.
Barwa dźwięku – cechy pozwalające odróżnić np. trąbkę od fletu przy tej samej wysokości.
Twórca muzyki – zapisuje swoje dzieła w formie nut.
Utwór na solowego wirtuoza z orkiestrą, zazwyczaj 3 części (szybka–wolna–szybka).
Współbrzmienie zgodne, przyjemne dla ucha, przynoszące spokój i odprężenie.
Największy instrument smyczkowy; fundament sekcji smyczkowej.
Największy instrument dęty drewniany; oktawa niżej od fagotu.
Bardzo rzadki, wyjątkowo niski głos żeński.
Sztuka łączenia niezależnych melodii zgodnie z regułami polifonii; podstawa fugi i kanonu.
Głos męski w falsecie – sięga rejestrów altu lub sopranu; popularny w baroku.
Mniejsza od trąbki; jaśniejszy i cieplejszy dźwięk; popularny w muzyce jazzowej.
Perkusja o określonej wysokości dźwięku; miedziane półkuliste misy z napiętą skórą.
Polski taniec z okolic Krakowa – żywy (2/4) z charakterystyczną synkopą.
Instrument perkusyjny; drewniane płytki uderzane pałeczkami dają melodyczne dźwięki.
Wolny, liryczny taniec z Kujaw (3/4); wyraża tęsknotę i smutek.
Karol Kurpiński (1785–1857) – dyrektor Opery Narodowej w Warszawie; skomponował ponad 20 oper polskich.
Zespół czterech instrumentów lub głosów; najpopularniejszy: kwartet smyczkowy.
Dwa skrzypiec + altówka + wiolonczela; najważniejszy zespół muzyki kameralnej.
Zespół pięciu instrumentów lub głosów.
Flet + obój + klarnet + fagot + waltornia; klasyczny skład kameralny.
"Panie, zmiłuj się" – pierwsza stała część mszy.
Nieco szybciej niż largo – wolno, lecz nie tak bardzo.
Bardzo wolno, szeroko – najwolniejsze oznaczenie tempa.
Wolna, liryczna część czardasza.
Płynnie, miękko łącząc dźwięki bez przerwy między nimi.
Motyw przewodni – krótki temat muzyczny symbolizujący osobę, ideę lub przedmiot (Wagner).
Leonin (Leoninus, ok. 1150–1201) – mistrz szkoły Notre-Dame; twórca Magnus Liber Organi, pierwszej wielkiej kolekcji organum.
Tekst literacki opery lub oratorium; tworzony przez librecistę.
Polska ludowa trąba pasterska z drewna lub kory; grana na wschodnim Mazowszu.
Strunowy instrument korbowy; melodię gra się korbą, rytm basami z klawiaturki.
Franz Liszt (1811–1886) – twórca poematu symfonicznego; wirtuoz fortepianu, Węgierskie rapsodyzmy.
Renesansowo-barokowy instrument strunowy szarpany; wklęsłe pudło gruszkowate.
Rzemieślnik budujący i naprawiający instrumenty strunowe smyczkowe.
Witold Lutosławski (1913–1994) – aleatoryzm; Koncert na orkiestrę, II Symfonia.
Wielogłosowa pieśń dworska renesansu do tekstu miłosnego lub pasterskiego.
Mały instrument strunowy szarpany; podwójne struny grane kostką (tremolo).
Duży ksylofon z rezonatorami; głębszy i cieplejszy dźwięk niż ksylofon.
Polski taniec narodowy w 3/4, żywy i skoczny, z akcentem na 2. lub 3. ćwierćnucie.
Stylizowany mazur na fortepian; Chopin stworzył ponad 50 mazurek.
Śpiew wielu nut na jednej sylabie tekstu; charakterystyczny dla chorału gregoriańskiego.
Linia dźwięków – to, co nucisz pod nosem. Podstawowy nośnik muzycznego wyrazu.
Nauka o budowie i rodzajach melodii w dziele muzycznym.
Taniec w umiarkowanym tempie (3/4), trzecia część cyklu sonatowego w klasycyzmie.
Umiarkowanie (mp = mezzo piano; mf = mezzo forte).
Średnio głośno (mf) – między piano a forte.
Średnio cicho (mp) – między piano a mezzo forte.
Głos żeński niższy od sopranu; ciepła, zmysłowa barwa.
Typ rytmiki: ma stały, równy puls – jak tykanie zegara. Można ją wyklaskać.
Mikołaj z Radomia (XV w.) – najwybitniejszy kompozytor polskiego XV w.; stosował technikę fauxbourdon w wielogłosowych mszach.
Krótki utwór na fortepian o wyrazistym charakterze emocjonalnym; nokturny, etiudy, impromptus – kwintesencja romantycznego indywidualizmu.
Kierunek XX w. (Glass, Reich): powolne, stopniowe zmiany krótkiego, powtarzającego się motywu.
Muzyka modalna: oparta na skalach kościelnych (modalnych), nie na dur/moll – charakterystyczna dla średniowiecza i renesansu.
Umiarkowanie – tempo pośrednie, naturalne.
Tryb molowy – ciemny, poważny, często smutny charakter.
Stanisław Moniuszko (1819–1872) – twórca polskiej opery narodowej; Halka, Straszny dwór.
Jednogłosowość – wszyscy wykonują tę samą melodię, bez żadnego tła.
Claudio Monteverdi (1567–1643) – twórca pierwszej uznanej opery (Orfeusz, 1607).
Thomas Morley (1557–1602) – angielski kompozytor renesansu; mistrz madrygalu i muzyki lutniowej.
Polifoniczny utwór wokalny do tekstu biblijnego lub liturgicznego – główna forma renesansu.
Najmniejsza samodzielna komórka melodyczna lub rytmiczna dzieła muzycznego.
Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791) – geniusz klasycyzmu; 41 symfonii, 27 koncertów fortepianowych, Don Giovanni.
Wielki cykliczny utwór do łacińskich tekstów liturgii (Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Agnus Dei).
Spektakl teatralny łączący dialog mówiony, piosenki i taniec; wywodzi się z Broadway'u.
Muzyka istniejąca wyłącznie jako forma dźwiękowa, bez programu literackiego czy obrazowego.
Muzyka opisująca konkretny temat pozamuzyczny (obraz, poemat, narrację).
Naukowiec badający historię, teorię i estetykę muzyki.
Drugie zdanie budowy okresowej – odpowiada na poprzednik, kończy się kadencją pełną.
XX w.; powrót do ładu klasycznej formy po wojennym chaosie; Strawiński, Prokofiew.
Najstarszy system zapisu melodii (IX–XI w.); znaki pisane nad tekstem wskazywały kierunek melodii, lecz nie precyzyjną wysokość.
Liryczna miniatura fortepianowa oddająca atmosferę nocy; mistrz – Chopin.
Zespół dziewięciu instrumentów lub głosów.
Technika renesansowa: każdej sylabie tekstu odpowiada jedna nuta we wszystkich głosach; faktura homofoniczna.
Najszybszy z polskich tańców narodowych – wir i skoczność (3/4); taniec mazowiecki.
Instrument dęty drewniany z podwójnym stroikiem; charakterystyczna nosowa barwa.
Drugi głos w fudze naśladujący temat, zazwyczaj o kwintę wyżej lub niżej.
Michał Kleofas Ogiński (1765–1833) – kompozytor i polityk; autor Poloneza a-moll 'Pożegnanie Ojczyzny' – symbolu tęsknoty za ojczyzną.
Zespół ośmiu instrumentów lub głosów.
Spektakl teatralny łączący muzykę, śpiew, akcję sceniczną i scenografię.
Lżejsza, komediowa forma operowa z dialogiem mówionym; poprzedniczka musicalu.
Wielka forma wokalno-instrumentalna do tekstu religijnego, bez inscenizacji scenicznej.
Pierwsza forma polifonii (IX w.): do głosu chorałowego dodawano drugi głos w kwartach lub kwintach.
Instrument klawiszowo-piszczałkowy; powietrze wprawia w drgania metalowe lub drewniane piszczałki.
Skład wyłącznie z instrumentów dętych i perkusji; grana na zewnątrz (wojskowa, remizowa).
Mała orkiestra smyczkowa (15–50 osób), często bez dyrygenta.
Największy zespół instrumentalny; ok. 100 muzyków w czterech sekcjach (smyczki, dęte drewniane, blaszane, perkusja).
Orlando di Lasso (1532–1594) – flamandzki mistrz renesansu; 2000+ dzieł.
Typ melodyki: pełna ozdobników (tryli, mordentów), bogato zdobiona.
Oskar Kolberg (1814–1890) – ojciec polskiej etnografii muzycznej; autor monumentalnego dzieła 'Lud' (80+ tomów).
Niccolò Paganini (1782–1840) – legendarny włoski wirtuoz skrzypiec romantyzmu; 24 Kaprysy.
Giovanni Pierluigi da Palestrina (ok. 1525–1594) – najważniejszy twórca polifonii religijnej renesansu.
Technika impresjonistyczna: równoległe prowadzenie akordów (np. nonakordów), bez klasycznych rozwiązań dysonansów – 'zamrożona harmonia'.
Muzyczna opowieść o męce i śmierci Chrystusa – szczyt muzyki religijnej baroku (Bach: Pasja wg. Mateusza).
Pokrewna chaconne forma wariacyjna; bas ostinato przenika całość.
Renesansowy taniec dworski – wolny, parzysty (2/4 lub 4/4), uroczysty.
Krzysztof Penderecki (1933–2020) – sonoryzm; Tren ofiarom Hiroszimy, Pasja wg. Łukasza.
Pięciodźwiękowa skala muzyczna (bez półtonów); stosowana przez Debussy'ego pod wpływem muzyki jawajskiej (gamelan); egzotyczna, przejrzysta barwa.
Perotin (Perotinus, ok. 1160–1230) – mistrz szkoły Notre-Dame; rozwinął organum 3- i 4-głosowe (Viderunt omnes).
Bartlomiej Pekiel (ok. 1600–po 1670) – kapelmistrz krolewski; autor pierwszego polskiego oratorium Audite mortales (1675).
Pionowy (domowy) fortepian; struny ułożone prostopadle do klawiatury.
Bardzo cicho (pp).
Cicho (p).
Mały flet – octave wyżej od zwykłego; przenikliwy, jasny dźwięk.
Wokalna forma muzyczna do tekstu poetyckiego; może być ludowa lub artystyczna.
Artystyczna pieśń solowa z towarzyszeniem fortepianu; rozkwit w romantyzmie (Schubert, Schumann). (W epoce romantyzmu wykształcił się typ niemieckiej pieśni artystycznej, określany z języka niemieckiego jako *Lied*.)
Piotr z Grudziądza (ok. 1400–po 1480) – poeta i kompozytor polsko-pruski; odkryty w 1975 r.; tworzył pieśni i motety.
Szarpanie strun smyczka palcami zamiast użycia smyczka.
Jednoczęściowy utwór orkiestrowy opisujący temat literacki, wizualny lub filozoficzny.
Technika baroku: kilka chórów (lub grup instrumentów) umieszczonych w różnych miejscach kościoła dialoguje ze sobą.
Wielogłosowość – kilka równorzędnych, niezależnych melodii brzmi jednocześnie.
Polski taniec narodowy w 3/4, o dostojnym, dumnym charakterze; taniec dworski.
Pierwsze zdanie budowy okresowej – kończy się półkadencją (jak pytanie).
Płynne przesuwanie głosu lub instrumentu między dwoma dźwiękami.
Niepełne zawieszenie na dominancie – daje poczucie oczekiwania (jak przecinek).
Krótki utwór wstępny lub samodzielny; w baroku poprzedzał fugę (para preludium i fuga).
Jak najszybciej – najszybsze oznaczenie tempa.
Bardzo szybko.
Literacka treść lub historia opisana przez utwór muzyki programowej.
Środkowa sekcja fugi między ekspozyciami – temat pojawia się w różnych tonacjach.
Środkowa sekcja formy sonatowej – tematy ulegają dramatycznym przekształceniom.
Instrument dęty blaszany z kulisą; jedyny instrument dęty blaszany bez wentyli.
Stopniowo zwalniając, szerzej niż ritardando.
Maurice Ravel (1875–1937) – impresjonizm z klasyczną precyzją; Boléro, La Valse.
Śpiewna deklamacja tekstu w operze – naśladuje naturalny rytm mowy; łączy arie.
Powracający fragment muzyczny w formach takich jak rondo – łączy kolejne epizody.
Ok. 1450–1600; złoty wiek polifonii wokalnej; motet, madrygał; Palestrina, di Lasso.
Trzecia sekcja formy sonatowej – powrót tematów z ekspozycji, tym razem oba w tonacji głównej.
Msza żałobna (Missa pro Defunctis) – msza za dusze zmarłych.
Nagrywa, miesza i masteruje dźwięk w studiu nagraniowym lub na koncertach na żywo.
Pełna orkiestra w concerto grosso; kontrastuje z solowym concertino.
Stopniowo zwalniając (skrót: rit.).
Natychmiast wolniej – nagłe zatrzymanie tempa.
Ok. 1820–1900; uczucia, indywidualizm, programowość; Chopin, Wagner, Brahms, Liszt.
Forma z powracającym refrenem (A) przeplatana kontrastującymi epizodami: A–B–A–C–A…
Większy obój strojony o kwintę niżej; melancholijny dźwięk.
Swobodnie, z elastycznym tempem (od: tempo rubato).
Organizacja dźwięków w czasie – podstawowy element muzyki.
Nauka o organizacji dźwięków w czasie; ogólne właściwości rytmiczne dzieła.
Instrument dęty (metal, ale drewniany mechanizm) wynaleziony przez Adolphe'a Saxa (1840).
Urządzenie nagrywające i odtwarzające próbki (sample) dźwięków w różnych tonacjach.
"Święty, Święty, Święty" – czwarta stała część mszy.
Trzeci taniec suity barokowej – wolny, dostojny (3/4), akcentowany na drugiej ćwierćnucie.
Żartobliwy, szybki utwór w 3/4; zastąpił menuet jako trzecia część cyklu sonatowego.
Arnold Schönberg (1874–1951) – twórca dodekafonii i atonalności; Pierrot lunaire.
Franz Schubert (1797–1828) – król pieśni artystycznej (Lied); ponad 600 pieśni, Niedokończona symfonia.
Robert Schumann (1810–1856) – mistrz miniatur fortepianowych i pieśni; cykl Karnawał.
Zespół sześciu instrumentów lub głosów.
Zespół siedmiu instrumentów lub głosów.
Nagle mocno, z akcentem (sfz lub sf).
Niemiecka forma operowa: fragmenty śpiewane przeplatają się z dialogami mówionymi; lżejszy, ludowy charakter (np. 'Czarodziejski flet' Mozarta).
Sześciodźwiękowa skala podzielona wyłącznie na całe tony; stosowana przez Debussy'ego.
Koscielne skale muzyczne renesansu: dorycka, frygijska, lidyjska, miksolidyjska, eolska, jońska – poprzednicy dur i moll.
Czterostrunowy instrument smyczkowy; najwyższy i najbardziej ekspresyjny w orkiestrze.
System nazywania stopni gamy sylabami: Ut–Re–Mi–Fa–Sol–La; wprowadzony przez Guidona z Arezzo (XI w.).
Cykliczna forma instrumentalna (3–4 części) dla solisty lub małego zespołu.
Zasada budowy: Ekspozycja – Przetworzenie – Repryza; stosowana głównie w klasycyzmie.
Kierunek muzyki XX w. (Penderecki): poszukiwanie nowych, niekonwencjonalnych brzmień.
Najwyższy głos żeński (lub chłopięcy); zakres ok. c1–c3.
Tłumik nakładany na instrument strunowy lub dęty dla ściszenia brzmienia.
Smyczek odbijający się od struny – lekki, perlisty dźwięk; lżejszy od staccato.
Krótko, odrywiście – dźwięki mocno skrócone.
Do ok. 500 n.e.; muzyka Grecji i Rzymu; teoria etosu; kithara, aulos.
Jan Stefani (1746–1829) – twórca 'Krakowiacy i Górale' (1794); manifest narodowy polskiego klasycyzmu, premiera tuż przed insurekcją.
Antonio Stradivari (ok. 1644–1737) – najsławniejszy lutnik w historii; skrzypce warte miliony.
Johann Strauss (ojciec i syn) – królowie walca wiedeńskiego; Nad pięknym modrym Dunajem.
Igor Strawiński (1882–1971) – Święto wiosny (rewolucja rytmu); neoklasycyzm i neoprymitywizm.
Artystyczne przetworzenie melodii ludowej przez kompozytora; zachowanie ducha przy rozwinięciu formy.
Czwarty dźwięk tonacji; wraz z dominantą tworzy bazę harmonii funkcyjnej.
Cykl kilku tańców (np. allemande, courante, sarabanda, gigue) w jednej tonacji.
Zabytkowe polskie skrzypce ludowe z Biłgoraja; smyczkowane od góry (nie po boku).
Gra przy podstawku skrzypiec – ostry, metaliczny dźwięk.
Typ rytmiki: nie ma stałego pulsu, płynie nieskrępowanie (np. śpiew chorałowy).
Wieloczęściowy utwór (zazwyczaj 4 części) na pełną orkiestrę symfoniczną.
Wagnerowska idea Gesamtkunstwerk: dzieło sceniczne jednoczy muzykę, słowo, ruch i obraz w absolutną jedność artystyczną.
Elektroniczny instrument generujący i modyfikujący dźwięk cyfrowo lub analogowo.
Mały klawesyn o kątowym lub trójkątnym kształcie; struny szarpane, jeden rejestr.
Maria Szymanowska (1789–1831) – pierwsza polska pianistka-wirtuozka klasy europejskiej; poprzedniczka Chopina.
Karol Szymanowski (1882–1937) – najważniejszy polski kompozytor XX w.; Stabat Mater, Harnasie.
Polska (i polska) nazwa singspiel – gatunek operowy łączący śpiew z mówionymi dialogami.
Ok. 500–1450; chorał gregoriański, organum, notacja neumatyczna, trubadurzy.
Renesansowy zapis nutowy przy użyciu liter i cyfr (zamiast nut na pięciolinii); stosowany dla lutni i organów.
Metalowe krążki o różnej grubości; uderzane o siebie lub pałką – eksplozywne brzmienie.
Thomas Tallis (ok. 1505–1585) – angielski mistrz renesansu; Spem in alium na 40 głosów.
Wielki, płaski gong bez garbu; potężny, majestatyczny dźwięk.
Mały bębnek z krążkami blaszanymi (jingles) wbudowanymi w obwód.
Argentyński taniec w 2/4; dramatyczny, namiętny, z charakterystycznym rytmem.
Głosy naśladują się nawzajem, wchodząc kolejno z tym samym materiałem melodycznym.
Elektroniczna muzyka taneczna oparta na maszynowym, regularnym rytmie (ok. 130–150 BPM).
Charakterystyczna myśl melodyczna stanowiąca podstawę rozwinięcia formy.
Szybkość wykonywania utworu; mierzone w BPM (uderzeniach na minutę).
Swobodna elastyczność tempa – drobne przyspieszenia i zwolnienia dla wyrazu; cecha stylu Chopina.
Wysoki głos męski; partneruje z sopranem w operze. Zakres ok. c–c2.
Trzymany przez pełną wartość rytmiczną, z lekkim podkreśleniem.
Barokowa doktryna: muzyka powinna wzbudzać określone emocje (afekty) przez konkretne figury melodyczne i rytmiczne.
Starożytna grecka koncepcja: muzyka oddziałuje na duszę ludzką wychowawczo lub szkodliwie.
Elektroniczny instrument z lat 20. XX w.; grany bez dotykania – ruchem rąk w polu elektrycznym.
Błyskotliwy utwór wirtuozowski na instrument klawiszowy, często poprzedza fugę.
Zbiór dźwięków skupionych wokół dźwięku centralnego (toniki) w trybie dur lub moll.
Pierwszy, główny dźwięk tonacji – centrum grawitacji harmonicznej.
Najwyższy z instrumentów dętych blaszanych; jasny, przenikliwy głos.
Szybkie powtarzanie tego samego dźwięku lub szybka alternacja dwóch dźwięków.
Zespół trzech instrumentów lub głosów.
Skrzypce + wiolonczela + fortepian; jeden z podstawowych składów kameralnych.
Huculska (karpacka) trąba pasterska; bardzo długa, prosta, z drewna jodłowego.
Stalowy pręt wygięty w trójkąt; uderzany metalową pałeczką – jasny, przenikliwy dźwięk.
Najniższy i największy z dętych blaszanych; basowy fundament sekcji blaszanej.
Orkiestralne wprowadzenie do opery, oratorium lub baletu; samodzielny utwór koncertowy.
Giuseppe Verdi (1813–1901) – twórca włoskiej opery romantycznej; Rigoletto, Traviata, Aida, Otello.
Lekkie, cykliczne wahania wysokości lub siły dźwięku dla wyrazu.
Renesansowo-barokowy instrument smyczkowy; poprzednik wiolonczeli.
Żywo, energicznie, z werwą.
Antonio Vivaldi (1678–1741) – Cztery pory roku; wirtuoz i nauczyciel skrzypiec w Wenecji.
Waclaw z Szamotul (ok. 1526–ok. 1560) – 'Polski Josquin'; humanista i poeta; motety drukowano w europejskich antologiach.
Richard Wagner (1813–1883) – twórca dramatu muzycznego; Pierścień Nibelunga, Tristan i Izolda.
Taniec w 3/4 wirującego charakteru; rozkwit w Wiedniu XIX w. (rodzina Straussów).
Okrągły instrument dęty blaszany; ciepły, szlachetny dźwięk.
Seria opracowań tego samego tematu muzycznego z różnorodnymi przekształceniami.
Mały bęben z metalowymi strunami (warkoczami) pod dolną membraną; suchy, ostry dźwięk.
Metalowy ksylofon z rezonatorami i napędem elektrycznym; ciepły, wibrujący dźwięk.
Haydn, Mozart i Beethoven – trzej wielcy mistrzowie wiedeńskiego klasycyzmu.
Henryk Wieniawski (1835–1880) – polski wirtuoz skrzypiec i kompozytor.
Wincenty z Kielczy (ok. 1200–1261) – dominikanin; autor hymnu Gaude Mater Polonia (1253), do dziś hymnu akademickiego.
Duży instrument smyczkowy trzymany między kolanami; głęboki, śpiewny głos.
Mały renesansowy instrument klawiszowy ze strunami szarpanymi; popularny na angielskim dworze elżbietańskim.
Niezwykła sprawność techniczna wykonawcy; w romantyzmie stała się wartością artystyczną – Paganini, Liszt.
Lekka forma teatralna XVIII w.: dialogi mówione z prostymi, chwytliwymi piosenkami; popularna we Francji i Polsce; poprzedniczka musicalu.
Epoka przełomów: atonalność, dodekafonia, aleatoryzm, sonoryzm, minimalizm, elektronika.
Zamknięta myśl muzyczna złożona z kilku fraz, zazwyczaj 4 lub 8 taktów.
Mikolaj Zielinski (ok. 1550–po 1615) – kompozytor polskiego wczesnego baroku; stosował technikę polichóralnosci.
Określenie epoki renesansu w Polsce (XVI w.) – czas rozkwitu kultury za Zygmuntów.